Rhodri Glyn Thomas AM / AC
Digwyddiadau Allweddol yn Natblygiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Mae'r cysylltiadau isod yn agor tudalennau ar wefan y Cynulliad Cenedlaethol Defnyddiwch eich botwm 'yn ôl' i ddychwelyd i'r dudalen hon.
- Cefndir y Cynulliad
- Math newydd o Lywodraeth yng Nghymru
- Sut cafodd y Cynulliad cyntaf ei ethol
- Cyfarfod cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru
- Pwerau a chyfrifoldebau'r Cynulliad
- Beth mae hyn yn ei olygu?
- Sut mae'r Cynulliad yn gweithio
- Y Llywydd
- Y Prif Weinidog a Gweinidogion y Cynulliad
- Gwaith y Pwyllgorau
- Darlledu trafodion y Cynulliad
Cefndir y Cynulliad
Ym mis Gorffennaf 1997, cyhoeddodd y Llywodraeth Bapur Gwyn, Llais dros Gymru, a ddisgrifiai ei chynigion ar gyfer datganoli yng Nghymru. Cafodd y cynigion hynny eu cadarnhau yn y refferendwm ar 18 Medi 1997.
Wedyn, pasiodd y Senedd Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 a arweiniodd at sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Gorchymyn Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Trosglwyddo Swyddogaethau) 1999, a drosglwyddodd bwerau a chyfrifoldebau datganoledig Ysgrifennydd Gwladol Cymru i’r Cynulliad ar 1 Gorffennaf 1999.
Ers hynny, mae amryw o ddeddfau Seneddol wedi rhoi pwerau newydd i’r Cynulliad.
Math newydd o Lywodraeth yng Nghymru
Mae’r Cynulliad yn penderfynu ar ei flaenoriaethau ac yn dosbarthu’r arian sy’n dod iddo gan y Trysorlys.
O fewn ei bwerau, mae’r Cynulliad yn datblygu ac yn gweithredu polisïau sy’n adlewyrchu anghenion penodol pobl Cymru. Mae penderfyniadau am y materion hyn yn cael eu gwneud gan wleidyddion sy’n atebol, trwy’r blwch pleidleisio, i etholwyr yng Nghymru.
Mae Cymru yn dal yn rhan o’r Deyrnas Unedig a bydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac Aelodau Seneddol o etholaethau Cymru yn cadw’u seddau yn San Steffan o hyd. Mae deddfau sy’n cael eu pasio yn Senedd San Steffan yn dal yn berthnasol i Gymru.
Sut cafodd y Cynulliad cyntaf ei ethol
Cafodd yr etholiadau i’r Cynulliad cyntaf eu cynnal ar 6 Mai 1999 a byddant yn cael eu cynnal bob pedair blynedd. Cynhaliwyd yr etholiadau diwethaf ar Fai 1af 2003.
Mae gan y Cynulliad chwe deg o Aelodau etholedig ac mae gan bob etholwr ddwy bleidlais. Defnyddir y bleidlais gyntaf i ethol Aelod lleol neu etholaethol yn yr un ffordd ag yr etholir AS i Dy’r Cyffredin. Caiff deugain o Aelodau’r Cynulliad eu hethol fel hyn, un o bob etholaeth yng Nghymru.
Defnyddir yr ail bleidlais i ethol ugain o Aelodau ychwanegol, fesul rhanbarth, i sicrhau bod nifer y seddi sydd gan bob plaid wleidyddol yn adlewyrchu’r gyfran o bleidleisiau a fwriwyd drostynt. Yr enw ar y math hwn o gynrychiolaeth gyfrannol yw System Aelodau Ychwanegol. Mae yna bum rhanbarth etholiadol yn seiliedig ar ffiniau Etholaethau Senedd Ewrop a grewyd ym 1994, ac mae pob rhanbarth yn anfon pedwar aelod i’r Cynulliad.
Cyfarfod cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Cynhaliwyd cyfarfod llawn cyntaf hanesyddol y Cynulliad ddydd Mercher 12 Mai 1999, a chafodd Llywydd, Dirprwy Lywydd a Phrif Ysgrifennydd cyntaf y Cynulliad eu hethol gan yr aelodau. (Yn ddiweddarach, dechreuwyd defnyddio’r term Prif Weinidog Cymru yn lle Prif Ysgrifennydd).
Pwerau a chyfrifoldebau’r Cynulliad
Mae gan y Cynulliad gryn bwer i ddatblygu a gweithredu polisïau mewn amrywiaeth o feysydd:
- addysg a hyfforddiant;
- amaethyddiaeth;
- yr amgylchedd;
- cynllunio gwlad a thref;
- chwaraeon a hamdden;
- datblygu'r economi;
- diwydiant;
- diwylliant;
- gwasanaethau cymdeithasol;
- y Gymraeg;
- henebion ac adeiladau hanesyddol;
- iechyd a gwasanaethau iechyd;
- llywodraeth leol;
- priffyrdd;
- tai;
- trafnidiaeth a ffyrdd; a
- twristiaeth.
Beth mae hyn yn ei olygu?
Dyma enghreifftiau o’r penderfyniadau pwysig y gall y Cynulliad eu gwneud:
- datblygu addysg, hyfforddiant a dysgu gydol oes yng Nghymru;
- datblygu ac ariannu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru;
- gweinyddu cronfeydd arian Ewropeaidd, gan gynnwys rhaglen Amcan Un;
- gweinyddu arian ar gyfer llywodraeth leol yng Nghymru;
- datblygu polisïau tai, gan gynnwys polisïau digartrefedd;
- noddi cyrff sy’n gwarchod yr amgylchedd, bywyd gwyllt, a chynefinoedd naturiol;
- datblygu fframwaith trafnidiaeth integredig;
- hybu cynlluniau amaethyddol a datblygiad ardaloedd gwledig;
- datblygu cynlluniau i hyrwyddo diwylliant a threftadaeth Cymru;
- sefydlu cynlluniau ar gyfer datblygu cynaliadwy a chyfle cyfarta;
- datblygu technoleg gwybodaeth a chyfathrebu yng Nghymru.
Sut mae’r Cynulliad yn gweithio
Mae fframweithiau a threfniadau’r Cynulliad wedi’u nodi yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998. Mae’r prosesau manylach yn cael eu disgrifio yn Rheolau Sefydlog y Cynulliad.
Y Llywydd
Y Llywydd yw Cadeirydd y Cynulliad ac mae’n gwneud swydd debyg i Lefarydd Ty^’r Cyffredin. Mae’n cael ei ethol gan y Cynulliad cyfan. Ar ôl ei ethol, bydd y Llywydd yn gwasanaethu’r Cynulliad heb ddangos ffafriaeth i unrhyw blaid. Mae yna hefyd Ddirprwy Lywydd a etholir yn yr un ffordd.
Mae’r Llywydd yn gyfrifol am:
- waith y Cynulliad a sicrhau y cedwir at y rheolau;
- y gwasanaethau i’r aelodau, fel y llyfrgell a’r gwasanaeth briffio sy’n helpu’r aelodau i wneud eu gwaith
- y gwasanaethau i’r cyhoedd fel y gwasanaeth gwybodaeth a’r rhaglen ymwelwyr, sy’n helpu’r cyhoedd i ddeall gwaith y Cynulliad.
Y Prif Weinidog a Gweinidogion y Cynulliad
Mae chwe deg aelod y Cynulliad yn dirprwyo eu pwerau gweithredol, (y gwaith o wneud a gweithredu penderfyniadau a deddfau) i’r Prif Weinidog, a etholir gan y Cynulliad cyfan ac sydd fel arfer felly’n cynrychioli’r blaid wleidyddol fwyaf.
Mae’r Prif Weinidog yn ei dro yn dirprwyo’r cyfrifoldeb am gyflawni’r swyddogaethau gweithredol i Weinidogion y Cynulliad, sy’n ffurfio’r Cabinet. Y Cabinet sy’n gwneud llawer o benderfyniadau’r Cynulliad o ddydd i ddydd, ac mae’r Gweinidogion yn gyfrifol am wahanol feysydd pwnc – iechyd neu addysg, er enghraifft. Mae’r Cabinet yn atebol i weddill y Cynulliad, sy’n archwilio pob penderfyniad a gweithred a wneir ganddo.
Gwaith y Pwyllgorau
Pwyllgorau Pwnc
Gall aelodau o bob plaid fynegi eu barn ar sut y mae’r Cynulliad yn gweithredu drwy Bwyllgorau Pwnc, fel y rhai ar gyfer Addysg a Dysgu Gydol Oes, Diwylliant, yr Amgylchedd a Datblygu Economaidd. Mae’r pwyllgorau hyn yn datblygu polisïau ac yn archwilio’r hyn y mae’r Cynulliad yn ei wneud. Etholir Aelodau ar gyfer y pwyllgorau hyn mewn modd sy’n adlewyrchu cydbwysedd y grwpiau gwleidyddol yn y Cynulliad.
Pwyllgorau Rhanbarth
Mae’r Pwyllgorau Rhanbarth yn ystyried anghenion a buddiannau eu hardaloedd ac maent yn gyfrwng i roi gwybod i’r Cynulliad llawn a’r Pwyllgorau Pwnc am faterion lleol. Mae yna bedwar Pwyllgor Rhanbarth, sy’n cynnwys aelodau etholaethol a rhanbarthol. Mae’r rhan fwyaf o’r pwyllgorau yn cwrdd yn gyhoeddus ac mae nifer ohonynt yn cael eu darlledu: ar deledu digidol (S4C2, BBC Parliament) ac ar y rhyngrwyd – www.gweddarlledu.cymru.gov.uk.
Cyfarfodydd Llawn
Mae cyfarfodydd llawn y Cynulliad a gynhelir ar ddydd Mawrth a dydd Mercher, yn agored i’r cyhoedd ac maent yn cael eu darlledu. Bydd y Llywydd yn dosbarthu hysbysiad busnes ymlaen llaw ar gyfer pob cyfarfod llawn, a bydd yr eitemau’n cael eu trafod yn y drefn y maent yn ymddangos ar yr hysbysiad.
Yn ystod pob wythnos y bydd cyfarfodydd llawn y Cynulliad yn cael eu cynnal, caiff o leiaf 30 munud eu neilltuo ar gyfer cwestiynau llafar i’r Prif Weinidog. Mae pob Gweinidog hefyd yn ymateb i gwestiynau llafar o leiaf unwaith bob pedair wythnos, a gall unrhyw aelod arall roi cynnig neu bwnc gerbron ar gyfer trafodaeth fer cyn diwedd cyfarfod llawn.
Gyda chaniatâd ymlaen llaw gan y Llywydd, gall unrhyw aelod gynnig bod y Cynulliad yn ystyried ar unwaith fater brys sydd o bwys cyhoeddus mewn cyfarfod llawn.
Mae amser yn cael ei neilltuo hefyd, o fewn cylch cyfarfodydd llawn blynyddol y Cynulliad, i ystyried categorïau arbennig o waith y Cynulliad, megis:
- rhannu cyllideb y Cynulliad;
- is-deddfwriaeth – rheoliadau sy’n rhoi Deddfau Seneddol (deddfwriaeth sylfaenol) ar waith;
- cynigion a wneir ar ran grwpiau gwleidyddol nad ydynt yn cael eu cynrychioli ar Gabinet y Cynulliad; a
- Adroddiadau gan bwyllgorau pwnc a phwyllgorau rhanbarth.
Darlledu trafodion y Cynulliad
Mewn partneriaeth gyda'r BBC, HTV ac S4C, mae'r Cynulliad wedi sefydlu Cwmni Darlledu Cynulliad Cenedlaethol Cymru er mwyn darlledu trafodaethau cyhoeddus y Cynulliad. Mae pob un Cyfarfod Llawn yn cael ei ddarlledu'n fyw ar y sianel deledu digidol S4C 2. Gallwch hefyd wylio cyfarfodydd byw ac archif ar eich cyfrifiadur drwy gyfrwng y we fyd eang - ewch i www.gweddarlledu.cymru.gov.uk am ragor o wybodaeth.
